Akşam haberlerinde “Borsa İstanbul günü yüzde 1,2 yükselişle tamamladı” dendiğinde aslında kastedilen, çoğu zaman BIST 100 endeksidir. Peki borsada yüzlerce şirket işlem görürken neden 100 şirket esas alınıyor? BIST 30 ve BIST 50 ne işe yarıyor? Bu rehberde Borsa İstanbul endekslerinin nasıl çalıştığını ve yatırımcı olarak bu bilgiyi nasıl kullanabileceğinizi anlatıyoruz.
Endeks nedir?
Endeks, belirli kurallara göre seçilmiş bir grup hisse senedinin toplam değerindeki değişimi tek bir sayıyla gösteren göstergedir. Tek tek hisselerin hareketlerine bakmak yerine, piyasanın genel yönünü görmeyi sağlar. Bir termometre gibi düşünebilirsiniz: Tek tek her odanın sıcaklığını ölçmek yerine evin genel durumunu anlatır.
Endeksler ayrıca bir kıyas ölçütüdür. Portföyünüzün ya da bir yatırım fonunun başarılı olup olmadığını anlamanın en basit yolu, aynı dönemdeki endeks getirisiyle karşılaştırmaktır.
BIST 30, BIST 50 ve BIST 100 arasındaki fark
Bu üç endeks iç içe geçmiş halkalar gibidir. BIST 30’daki her hisse BIST 50’de, BIST 50’deki her hisse de BIST 100’de yer alır.
| Endeks | Kod | Kapsam | Kimin için anlamlı? |
|---|---|---|---|
| BIST 30 | XU030 | En büyük ve en likit 30 şirket | Büyük ölçekli şirketlerin ve yabancı yatırımcı ilgisinin göstergesi; vadeli işlemlerde yaygın dayanak. |
| BIST 50 | XU050 | En büyük ve en likit 50 şirket | BIST 30 ile BIST 100 arasında bir ara gösterge. |
| BIST 100 | XU100 | En büyük ve en likit 100 şirket | Piyasanın genel yönünün ana göstergesi; en çok takip edilen endeks. |
| BIST Tüm | XUTUM | Belirli kriterleri sağlayan tüm paylar | Küçük ve orta ölçekli şirketler dahil geniş bir bakış. |
Hisseler endekse nasıl seçilir?
Borsa İstanbul, endekslere girecek payları belirli dönemlerde (genellikle üç ayda bir) gözden geçirir ve yeni dönem listelerini önceden duyurur. Seçimde temel olarak iki kriter öne çıkar:
- Fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri: Şirketin borsada gerçekten alınıp satılabilen paylarının toplam değeri. Ana ortaklarda kilitli duran paylar bu hesaba girmez.
- İşlem hacmi (likidite): Payın değerlendirme döneminde ne kadar işlem gördüğü. Büyük ama çok az işlem gören bir şirket üst sıralara giremeyebilir.
Bunun yanında fiili dolaşım oranı, işlem görme süresi ve özel durumlar (örneğin işlem yasağı ya da tedbir) gibi ek kurallar da uygulanır. Kesin kurallar Borsa İstanbul’un endeks kural kitapçıklarında yer alır.
Endeks değişikliklerinin hisseye etkisi
Bir hissenin BIST 30 ya da BIST 100’e girmesi, o endeksi takip eden fonların ve kurumsal yatırımcıların o hisseyi almasına yol açabilir. Endeksten çıkması ise tersi bir etki yaratabilir. Bu nedenle dönem değişiklikleri duyurulduğunda ilgili hisselerde fiyat hareketleri görülebilir. Ancak bu etkiler çoğu zaman duyuru anında fiyatlanır ve kalıcı bir avantaj sağlamaz.
Endeks değeri nasıl hesaplanır?
BIST endeksleri, fiili dolaşımdaki pay piyasa değeriyle ağırlıklandırılmış endekslerdir. Yani büyük şirketlerin endeks üzerindeki etkisi küçük şirketlere göre çok daha fazladır. Pratik sonuçları şunlardır:
- Endeksteki en büyük birkaç şirketin, özellikle bankaların ve holdinglerin hareketi, endeksin günlük yönünü belirleyebilir.
- Endeks yükselirken portföyünüzdeki küçük ölçekli hisseler düşüyor olabilir; ya da tersi. “Endeks yükseldi” demek, “çoğu hisse yükseldi” demek değildir.
- Tek bir hissenin aşırı ağırlık kazanmasını önlemek için bazı endekslerde ağırlık sınırları uygulanabilir.
Bilgi notu: Borsa İstanbul, Temmuz 2020’de pay endekslerinin değerlerinden iki sıfır attı. Bu yüzden eski haberlerde 100.000’li seviyeler olarak geçen endeks değerleri, bugünkü ölçekte 1.000’li seviyelere karşılık gelir. Uzun dönemli grafiklere bakarken bu değişikliği dikkate almak gerekir.
Fiyat endeksi ve getiri endeksi farkı
Her gün duyduğunuz BIST 100 değeri bir fiyat endeksidir; yalnızca hisse fiyatlarındaki değişimi yansıtır. Şirketler temettü dağıttığında hisse fiyatı genellikle temettü kadar düşer ve bu düşüş fiyat endeksine de yansır.
Borsa İstanbul ayrıca temettülerin yeniden yatırıldığını varsayan getiri endeksleri de hesaplar. Uzun vadeli performans karşılaştırmalarında, özellikle temettü odaklı bir portföyü değerlendirirken, getiri endeksini kullanmak daha adil bir kıyas sağlar. Temettü konusunu temettü nedir yazımızda detaylandırdık.
Sektör ve tematik endeksler
BIST 30-50-100 dışında, belirli sektörleri ya da temaları izleyen çok sayıda endeks bulunur. En çok takip edilenlerden bazıları:
- BIST Banka (XBANK): Borsada işlem gören bankalar. Faiz ve kredi koşullarındaki değişimlere duyarlıdır.
- BIST Sınai (XUSIN): Sanayi şirketleri. İhracat ve kur gelişmeleriyle yakından ilişkilidir.
- BIST Holding ve Yatırım (XHOLD): Holdingler ve yatırım ortaklıkları.
- BIST Katılım Tüm (XKTUM): Katılım finansı ilkelerine uygun kabul edilen paylar.
Sektör endekslerini BIST 100 ile kıyaslamak, piyasadaki yükselişin ya da düşüşün hangi sektörlerden kaynaklandığını anlamaya yardımcı olur.
Endeksleri yatırımcı olarak nasıl kullanabilirsiniz?
1. Performansınızı ölçmek için
Portföyünüz bir yılda %40 kazandırdı ama aynı dönemde BIST 100 %55 yükseldiyse, hisse seçimleriniz piyasanın gerisinde kalmış demektir. Bu kıyası düzenli yapmak, stratejinizi gözden geçirmenize yardımcı olur. Unutmayın, hem portföy hem endeks getirilerini enflasyonla da kıyaslamak gerekir; bunun için reel getiri rehberimize bakabilirsiniz.
2. Endekse yatırım yapmak için
Tek tek hisse seçmek yerine endeksin tamamına yatırım yapmak mümkündür. Bunun için endeksi takip eden borsa yatırım fonları (BYF) ya da endeks fonları kullanılır. Bu yaklaşım, tek bir şirkete bağlı riski azaltır ve genellikle düşük maliyetlidir. Fonların nasıl çalıştığını fon nedir yazımızda anlattık.
3. Piyasanın genel durumunu okumak için
Endeksin uzun vadeli grafiği, piyasanın hangi dönemlerde iyimser ya da kötümser olduğunu gösterir. Teknik analiz yöntemlerinin endekse nasıl uygulandığına dair bir örneği BIST 100 Fibonacci analizi yazımızda bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
BIST 100 yükselirken benim hissem neden düşüyor?
Endeks, büyük şirketlerin ağırlıklı olduğu bir ortalamadır. Birkaç büyük banka ya da holdingin güçlü yükselişi, birçok küçük hissenin düşüşünü örtebilir. Ayrıca hisseniz endekste hiç yer almıyor olabilir.
Endekse giren hisse alınmalı mı?
Endekse girmek bir kalite onayı değil, büyüklük ve likidite ölçüsüdür. Bir hisseyi yalnızca endekse girdiği için almak sağlıklı bir yatırım gerekçesi değildir; şirketin finansallarını ve değerlemesini incelemek gerekir. Bunun için bilanço nasıl okunur ve PD/DD oranı rehberlerimiz iyi bir başlangıçtır.
Endeks seviyesi yüksek diye borsa pahalı mı?
Hayır. Endeksin mutlak seviyesi tek başına pahalılık ya da ucuzluk göstermez; enflasyon ve şirket kârlarındaki artışla birlikte endeks seviyesi de zamanla yükselir. Değerleme için endeksin F/K ve PD/DD gibi oranlarına bakmak daha anlamlıdır. Hisselerin oranlarını hisse filtreleme aracımızla inceleyebilirsiniz.
Bu içerik yalnızca eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir. Endeks kuralları Borsa İstanbul tarafından güncellenebilir; kesin bilgi için Borsa İstanbul’un resmi duyurularını esas alın.
